آقا على مدرس زنوزى طهرانى (مدرس) (حكيم مؤسس)
31
مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى (فارسى)
آقا على در تعليقات الشواهد الربوبية خلاصه نظر ابتكارى خود را در باب معاد جسمانى آورده است . « 1 » سبيل الرشاد از زمان نگارش تا امروز مورد عنايت دوستداران فلسفه اسلامى بوده است و بسيارى از فلاسفه پس از آقا على ، رأى خاص وى را در مسأله معاد جسمانى پذيرفتهاند . استاد سيد جلال الدين آشتيانى معتقد است كه « اغلب اساتيد ما تمايل به طريقه آقا على حكيم داشتند . » « 2 » نخستين فيلسوفى كه در اين مسأله بر مبناى نظر آقا على سلوك كرده ، مرحوم آيت الله شيخ محمد حسين غروى اصفهانى ( متوفى 1361 ه . ق ) حكيم ، اصولى و فقيه بزرگ معاصر و صاحب منظومه تحفة الحكيم است . وى در « رسالة فى اثبات المعاد الجسمانى » بىآنكه به نام آقا على اشاره كند ، كاملا بر مبانى حكيم مؤسس معاد جسمانى را اثبات كرده است . « 3 » مرحوم غروى اصفهانى ( مشهور به كمپانى ) با يك واسطه شاگرد آقا على است ، زيرا استاد وى شهيد ميرزا محمد باقر اصطهباناتى شاگرد طراز اول حكيم طهرانى است . مرحوم آيت الله ميرزا ابو الحسن رفيعى قزوينى ( متوفى 1395 ه . ق ) حكيم و فقيه معاصر نيز رأى آقا على را در معاد جسمانى پذيرفته « بر مشكلات رسالهء سبيل الرشاد حواشى نوشتهاند . » « 4 » متأسفانه عليرغم تفحص فراوان به جز يكى از اين حواشى ارزشمند را نيافتيم . اين حاشيه را در جاى خود در ذيل رساله سبيل الرشاد نقل كرديم . آنچنانكه گذشت حواشى توضيحى محمد على كرمانشاهى از شاگردان آقا على را نيز براى مزيد فايده در پاورقى رساله آوردهايم . از ميان معاصرين استاد سيد جلال الدين آشتيانى در شرح برزاد المسافر ( معاد
--> ( 1 ) . تعليقات الشواهد الربوبية ، تعليقهء شمارهء 18 . ( 2 ) . شرح برزاد المسافر ملا صدرا ، معاد جسمانى ، ص 184 و 185 ، حاشية . ( 3 ) . شيخ محمد حسين غروى اصفهانى ، رسالة فى اثبات المعاد الجسمانى ، كتاب رسائل اربعة عشر ، تصحيح رضا استادى . ( 4 ) . استاد سيد جلال الدين آشتيانى شاگرد مرحوم رفيعى در كتاب شرح برزاد المسافر ملا صدرا ، معاد جسمانى ص 302 نوشته است : « استاد ميرزا ابو الحسن قزوينى قدس الله روحه فى النشأت العقلية و المثاليه بر مشكلات رسالهء سبيل الرشاد حواشى نوشتهاند . » در مجموعهء رسائل و مقالات فلسفى علامه رفيعى قزوينى ( با مقدمه و تصحيح غلامحسين رضانژاد ، تهران 1367 ) اين حواشى به چشم نمىخورد . تنها حاشيهء مرحوم رفيعى را از كتاب شرح بر زاد المسافر ملا صدرا ص 302 و 303 نقل كردهايم .